

Seensa
Itoophiyaan biyya seenaa amantiiwwan gurguddoo addunyaa lamaa – Islaamaa fi Kiristaanaa – keessatti iddoo addaa qabdu dha. Biyya Afrikaa keessatti amantii Muslimaa dursee fudhatte keessaa Itoophiyaan sadarkaa tokkoffaa qabdi.
Seenaa amantii Muslimaa Itoophiyaa keessatti, haala nageenyaa, araaraa fi wal kabajuu amantootaa irratti hundaa’e. Islaamni Itoophiyaa keessatti seene yeroo amantichi addunyaa irratti haaraa ture – bara 7ffaa A.L.A (615 A.D) keessa. Kun yeroo Nabii Muhammad (SAW) jireenya isaa keessa ture, yeroo Muslimoonni dura godaantummaa jalqaban.
- Bara Islaamni Itoophiyaa Seenetti
Islaamni Itoophiyaa keessatti seene bara 615 A.D. keessatti, yeroo Nabii Muhammad (SAW) jiraatu.
Yeroo san Muslimoonni Makkah keessa cunqursaa, awwaalama fi jibba Qurayshii jala turan. Nabii Muhammad (SAW) isaaniin akka biyya nagaa deemanii itti amananitti godaanan.
Nabichi akkana jedhe:
“Godaadhaa gara biyya Habashaa, achitti mootii tokko jira, inni haqaa irratti bulcha, namni kamiyyuu garaa isaatti ni nagaa.”
Kanaaf, Muslimoonni 11 jalqabaa, itti aansuun 83 ol tahan gara Habashaa (Itoophiyaa) godaanan. Kunis Hijratu Habashaa jedhama – godaantummaa jalqabaa amantii Islaamaa.
- Mootii Najashi fi Simannaa Muslimootaa
Yeroo san mootii biyya Aksum (Itoophiyaa) ture Najashi – Ashama ibn Abjar jedhamu. Mootiin kun Kiristaana amanamaa fi nama haqaa irratti jabaate ture.
Erga Muslimoonni gara biyyatti seenanii booda, namoonni Quraysh ergamtoota gara Najashiitti ergan, Muslimoonni akka deebi’an gaafatan.
Garuu Najashi Muslimoota dhaga’ee, Ja’far Ibn Abi Taalib (ra) yeroo san bakka isaanii dubbate. Ja’far Nabii Isa (Yesuus) fi Nabii Muhammad irratti maal barsiisan ibse.
Yeroo san mootichi Ja’far irraa dhageeffatee, Qur’aana irraa fakkeenya dhagaye, immoo akkana jedhe:
“Waaqni isin amantan fi Yesuus fidu gidduutti daabbii daabaa tokko illee hin jiru.”
Kana booda mootichi Muslimoota simatee akka nagaan biyya keessa jiraatan hayyame. Kun mallattoo nagaa, haqaa fi amantii irratti waliigaltee amantootaa ture.
- Godaantota Muslimoota Jalqabaa (Hijratu Habasha)
Godaantoonni Muslimoonni gara Itoophiyaa godaanan akka armaan gadiitti beekamu:
Godaantota Jalqabaa (Hijra 1ffaa – 615 A.D)
Namoota 11 of keessaa qaba:
Uthmaan Ibn Affaan (radiyallahu anhu) fi niitii isaa Ruqayya bint Muhammad,
Abu Hudhayfa,
Zubayr Ibn al-Awwam,
Abdurrahman Ibn Awf,
Sa’d Ibn Abi Waqqas, fi warra biro.
Godaantota Lammaffaa (Hijra 2ffaa – 616 A.D)
Namoota 83 ol turan.
Isaan keessaa:
Ja’far Ibn Abi Taalib,
Ummu Salama,
Abu Musa al-Ash’ari, fi warra hedduu.
Isaan achitti yeroo dheeraa jiraatan; warri tokko tokko achuma keessatti awwaalaman.
- Sababni Islaamni Itoophiyaa Seene
Sababni guddaan Islaamni Itoophiyaa seene:
- Nageenya barbaaduuf – Muslimoonni dhiphina fi jibba Quraysh jala turan.
- Sirna haqaa fi bilisummaa – Mootiin Najashi nama haqaa irratti jabaate ture.
- Wal qunnamtii daldalaa – Itoophiyaan fi Arabaa daldalaa cimaa turan, kanaaf qunnamtiin amantii ittiin saffise.
- Waaqeffannaa tokkicha irratti waliigaltee – Islaamni fi Kiristaanummaan Waaqa tokkicha amanu, kunis wal hubannaa cimaa fide.
- Islaamni Akkamitti Babal’ate?
Erga Muslimoonni jalqabaa biyya keessa jiraatanii booda, daldaltoonni Arabaa fi ummata naannoo Zeila’a fi Harar waliin wal qunnamtii uumanii, amantichi babal’achuu jalqabe.
Lafa Itoophiyaa keessatti:
Zeila’a irraa jalqabe,
gara Harar, Bale, Arsi, Dire Dawa, Jimmaa fi naannolee birootti babal’ate.
Harar immoo “Magaalaa Qulqulluu Muslimaa” jedhamtee beekamti. Masaajidota heddu qabdi (masaajida 82 ol).
- Islaamni fi Kiristaanummaan Waliin Jiruufi Araaraa
Itoophiyaan biyyoota addunyaa keessaa tokko taate, amantoonni Kiristaanaa fi Muslimaa walitti hin lollee ture yeroo dheeraa.
Walitti dhufeenyi isaanii bu’uura nagaa fi araaraa irratti hundaa’e, kunis seenaa Hijratu Habasha irraa madde.
Nabii Muhammad (SAW) yeroo Najashi dhumee dhaga’e, magaalaa Madiinaa taa’ee salaatul janazaa irratti du’aa isaa yaadate.
- Sochiin Islaamaa Bara Dheeraa Keessatti
Bara dheeraa keessatti, Islaamni Itoophiyaa keessatti jabaate. Daldaltoonni fi ulamaoonni (abbootiin amantaa) masjiidoota ijaaran, barnoota Qur’aanaa barsiisan, fi hawaasa Muslimaa guddisan.
Harar immoo bakka barnoota fi duudhaa Islaamaa guddaa taate.
Imam Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi (Ahmad Gragn) yeroo 16ffaa keessa sochii Islaamaa babal’isuun beekama.
- Islaamni fi Aadaa Itoophiyaa
Islaamni aadaa fi seenaa Itoophiyaa keessatti sirnaan hammatame. Fakkeenyaaf:
Maqaa ijoollee Muslimaa akka Ahmad, Fatuma, Yusuf, fi Aisha’n beekama.
Sirna fuudhaafi heerumaa, aadaa wal kabajuu fi araara irratti hundaa’a.
Hawaasni Muslimaa sirna hiyyummaa fi wal tumsuu irratti cime.
- Islaamni fi Barnoota
Barnootni Islaamaa Itoophiyaa keessatti guddaa dha.
Madrasoonni Qur’aanaa sadarkaa jalqabaa barnootaa ta’an; ijoolleen Qur’aana baratu, salaata, du’a’a fi akhlaaqa baratu.
Dabalataan, ulamaoonni (fuqaraa) barnoota sirna Islaamaa babal’isan, naannolee hunda keessatti beekkumsa fide.
- Amantii Muslimaa fi Itoophiyaa Har’a
Har’a Itoophiyaa keessatti Muslimoonni lakkoofsaan guddaa ta’an. Qorannoo adda addaatiin, Muslimoonni Itoophiyaa keessaa %35 – 40 ta’u jedhama.
Naannolee Muslimoonni heddu ta’an:
Oromiyaa Bahaa (Harargee, Arsi, Bale)
Oromiyaa Kibbaa (Jimma, Illuu Abbaa Booraa)
Afar, Somali, fi Dire Dawa.
Islaamni Itoophiyaa keessatti, amantii nagaafi tokkummaa hawaasaa fidan ta’ee jira.
- Gahee Amantii Muslimaa Hawaasummaa Keessatti
Amantichi:
Araara fi wal kabajuu jabeesse,
Sirna tumsaa fi hiyyummaa (zaka, sadaqa) babal’ise,
Sirna daldalaa fi wal amanamummaa hojiirra oolche,
fi nagaa fi araaraa keessatti fakkeenya ta’e.
- Muuxannoo Addaa Itoophiyaa Keessatti
Itoophiyaan bakka addaa qaba:
Biyya Muslimoonni dursee itti godaanan addunyaa irratti,
Biyya Muslimaa fi Kiristaanaa waliin nagaan jiraatan,
Biyya barnoota Islaamaa fi aadaa walitti makame keessatti guddii guddaa argame.
Xumura
Amantii Muslimaa Itoophiyaa keessatti bara 7ffaa A.D. (615 A.D.) keessa seene.
Muslimoonni dura godaanan Najashi irraa simannaa nagaa argataniiru. Kunis mallattoo araaraa, tokkummaa fi amantii irratti waliigaltee ture.
Islaamni Itoophiyaa keessatti yeroo san irraa kaasee hanga har’aatti guddachaa dhufe, biyya keessatti aadaa, barnoota, daldala fi tokkummaa hawaasaa cimsuun itti fufe.
Itoophiyaan mallattoo seenaa amantii Islaamaa, nagaa fi wal kabajuu amantootaa taate.
Ulaagaa Gabaabaa Seenaa Amantii Muslimaa Itoophiyaa
Qabxiilee Ibsa
Yeroo seenetti Bara 615 A.D (Jaarraa 7ffaa)
Iddoo seenetti Mootummaa Aksum (Habasha)
Mootii simate Najashi – Ashama ibn Abjar
Sababni seene Godaantummaa Muslimoota jalqabaa (Hijratu Habasha)
Namoota beekkaman Ja’far Ibn Abi Taalib, Uthman Ibn Affan, Ruqayya bint Muhammad
Naannolee babal’ate Harar, Bale, Arsi, Jimma, Dire Dawa, Somali
Amantoota har’a %35 – 40 saba Itoophiyaa keessaa
Mallattoo seenaa Araara fi tokkummaa amantootaa
SEO Keywords:
Islam in Ethiopia, Seenaa Islaamaa Itoophiyaa, Hijra to Abyssinia, Najashi, Muslim Ethiopia, Ja’far Ibn Abi Talib, History of Islam Ethiopia, Islamic heritage Ethiopia, Amantii Muslimaa Itoophiyaa, Harar Islam.
