
Seensa
Dinagdeen (Economics) waa’ee jireenya guyyaa guyyaa namaa hunda keessatti qooda ol’aanaa qaba. Yeroo tokko tokko namoonni “Dinagdeen maali?” jechuun gaafatu; deebiin isaa garuu gabaabaa fi bal’inaan ni ibsama. Economics jechuun qorannoo akkaataa namoonni, dhaabbileen, fi mootummaa itti fayyadamtoota qabeenya (resources) daangaa qabaniin fedhii isaanii guuttatan jechuudha.
Akka waliigalaatti, dinagdeen wantoota daangaa qabaniin (limited resources) fedhii hin daangeffamne (unlimited wants) walitti fiduuf tattaaffii namaa qoratti. Kanaafuu, barnootni kun seensa jireenya, misooma, fi tarsiimoo itti fayyadama qabeenya irratti hundaa’eeti.
- Maalummaa Dinagdee (Meaning of Economics)
Jecha “Economics” jedhu jalqaba jecha Giriikii “Oikonomia” irraa dhufe — hiika isaa “bulchiinsa mana” jechuudha. Har’a garuu, hiika bal’aa argateera.
Beektoonni dinagdee hedduun hiika garaagaraa kennan:
Adam Smith (1776) – “Economics is the science of wealth” jechuun ibse.








Alfred Marshall (1890) – “Economics is the study of mankind in the ordinary business of life” jedhe.


Lionel Robbins (1932) – “Economics is the science which studies human behavior as a relationship between ends and scarce means which have alternative uses.”

Kanaaf, walumaagalatti Economics jechuun barnoota filannoo namni qabeenya daangaa qabu ittiin fayyadamuuf godhu jechuu dha.
- Kaayyoo fi Faayidaa Economics (Purpose and Importance)
Kaayyoon barnoota dinagdee inni guddaan waa’ee filannoo (choice) fi fayyadama (allocation) qabeenyaa hubachuun:
- Akkaataa qabeenyi itti fayyadama sirrii argatu baruu
- Ogeessa dinagdee (Economist) ta’ee rakkoo misoomaa hiiku
- Guddina diinagdee (economic growth) fi nageenya hawaasummaa (social welfare) mirkaneessu
- Namoota akka dhuunfaatti fedha isaanii sirnaan murteessuu barsiisu
- Qoodinsa Dinagdee (Branches of Economics)
Dinagdeen damee lama gurguddoo qaba:
A. Microeconomics
Microeconomics jechuun qorannoo dhaabbilee xiqqaa, dhuunfaa fi gabaa tokko tokko irratti xiyyeeffatudha.
Isaanis:
Gabaa fi gatii (market and price)
Fedhii fi dhiyeessa (demand & supply)
Hojii dhaabbilee fi murtii faayidaa (profit maximization)
Qabeenya fi gatii hojii (factors of production & cost)
B. Macroeconomics
Macroeconomics immoo qorannoo dinagdee biyya guutuu ykn addunyaa irratti xiyyeeffata.
Isaan keessaa:
Guddina dinagdee (economic growth)
Gatii waliigalaa (inflation)
Hoji-dhabuu (unemployment)
Tajaajila mootummaa fi bajata (fiscal & monetary policy)
- Qabeenya (Resources) fi Fayyadama Isaa
Qabeenyi (resources) wantoota dinagdee keessatti tajaajila kennanidha. Qoodinsa qabeenyaa afur beekamaa jiru:
- Land (Lafa) – wantoota uumamaa (biqiltuu, bishaan, minaraalaa) hunda ni hammata.
- Labor (Hojii namaa) – humna namaa hojii irratti oolu.
- Capital (Qabeenya) – maallaqa, meeshaalee, fi sochii oomishaaf oolan.
- Entrepreneurship (Dandeettii Dhaabbataa) – nama qabeenya hunda walitti fidu, carraa fudhatu fi tajaajila haaraa uumu.
- Rakkoo Ittiin Fayyadama Qabeenyaa (Central Problems of Economics)
Sababni dinagdeen barbaachisaa ta’eef, qabeenyi daangaa qabuu fi fedhiin namaa daangaa hin qabneef. Kanaaf, rakkoo gurguddoo sadii ni ka’a:
- What to Produce? – Wanta kam oomishuu?
- How to Produce? – Akkaataa fi meeshaa ittiin oomishan eenyuun?
- For Whom to Produce? – Eenyuf oomishuu?
Rakkooleen kun hundi murtii dinagdee keessatti barbaachisummaa qaba.
- Ilaalcha Dinagdee (Economic Systems)
Hawaasni akkaataa qabeenya itti fayyadamu murteessuuf sirna dinagdee adda addaa fayyadamu:
Traditional Economy – sirna aadaa irratti hundaa’e
Command (Planned) Economy – mootummaa qabeenya to’atu
Market Economy – gatiin fi gabaan murteessu
Mixed Economy – mootummaa fi dhuunfaa waliin to’atan
- Faayidaa Barnoota Dinagdee (Importance of Studying Economics)
Barnootni dinagdee bu’aa hawaasummaa fi dhuunfaa guddaa qaba:
Nama gochaa fi murtii yaadamee kennu godha
Biyya keessatti misooma fi guddina diinagdee cimsaa
Rakkoo hojii-dhabuu, gatiin fi hanqina maallaqaa ni hiika
Qabeenya biyyaaf tarsiimoo gahaa kenniti
Namoota akka dhuunfaatti of beekan, qarshii isaanii itti fayyadamuu barsiisa
- Qorannoo fi Mala (Methods of Economics)
Dinagdeen mala qorannoo saayinsii lama irratti hojjetti:
- Deductive Method – kaayyoo irraa gara fakkeenyaatti deema
- Inductive Method – ragaa fi odeeffannoo irraa gara seerotaatti deema
Akkaataa lamaan kun qorannoo fi ragaa bu’uuraa dinagdee keessatti murteessaa dha.
- Xumura
Economics barnoota jireenya namaa guutuu keessa jiru, kan filannoo, qabeenya fi misooma waliin walqabatu dha. Namni dinagdee sirnaan barate, akka dhuunfaatti qarshii isaa itti fayyadama sirrii ta’een oolchuu danda’a; akka hawaasatti immoo misooma biyyaaf tumsaa ta’a.
Barnootni kun ifa jireenya, misooma hawaasummaa fi guddina biyyaaf bu’uura cimsuu dha.
Tartiiba Gabaabaa (Summary Table)
Kutaa Mata Duree Xiyyeeffannoo
1 Maalummaa Dinagdee Hiika fi ibsa bu’uuraa
2 Kaayyoo Dinagdee Faayidaa fi bu’aa qorannoo
3 Qoodinsa Micro fi Macro
4 Qabeenya Lafa, Hojii, Qabeenya, Dhaabbataa
5 Rakkoo Bu’uuraa Wanta oomishu, akkamitti, eenyuf
6 Ilaalcha Dinagdee Sirnoota dinagdee adda addaa
7 Faayidaa Barnootaa Bu’aa dhuunfaa fi hawaasummaa
8 Mala Qorannoo Deductive fi Inductive
9 Xumura Bu’uura misoomaa fi filannoo sirrii
Moo